Đền thờ Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực tại Rạch Giá
Tầng sâu Lịch sử & Sự Giao thoa Văn hóa
Văn hóa Óc Eo (Vương quốc Phù Nam): Di chỉ lịch sử lâu đời đặc biệt tại An Giang), minh chứng cho một thương cảng sầm uất và nền văn minh giao thương biển rực rỡ từ những thế kỷ đầu Công nguyên. Từ thế kỷ XVII, quá trình khẩn hoang đã gắn kết các cộng đồng cư dân Việt, Khmer, Hoa, Chăm, tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, tôn trọng và hòa nhập lẫn nhau. Cuộc sống gắn liền với kênh rạch, trước đây phương tiện di chuyển chính là ghe xuồng, hình thành nét văn hóa chợ nổi đặc trưng (Cái Răng, Phong Điền, Phụng Hiệp...) và kiến trúc nhà sàn ven sông. Nền ẩm thực dân dã, tận dụng sản vật phong phú từ thiên nhiên và “mùa nước nổi” với những món ăn đậm đà bản sắc như lẩu mắm, cá lóc nướng trui, bánh xèo, rau đồng.
Điệu múa Ro Băm Khmer - Ảnh: Trương Vũ
Di sản Tinh thần & Con người Nam Bộ
Đờn ca tài tử: Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (UNESCO công nhận năm 2013), phản ánh tâm hồn mộc mạc, phóng khoáng mà sâu lắng của người dân miền Tây. Tính cách con người: Trọng nghĩa khinh tài, bộc trực, hiếu khách, kiên cường vượt khó và luôn sống hòa hợp với thiên nhiên.
Sự phong phú trong tín ngưỡng thể hiện qua các lễ hội lớn như Lễ hội Bà Chúa Xứ núi Sam (An Giang), Lễ Kỳ Yên tại các đình làng, Lễ hội Ok Om Bok (Khmer)...
Đồng bằng sông Cửu Long sở hữu hệ thống di tích lịch sử - văn hóa đa dạng, phản ánh chiều sâu lịch sử qua các thời kỳ: văn hóa Phù Nam cổ đại, thời kỳ khai hoang mở đất, và các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm.
Đờn ca tài tử là một trong các hoạt động thu hút khách du lịch tại Bạc Liêu – Ảnh: Trương Vũ
Di tích Văn hóa Óc Eo (An Giang) là Di tích quốc gia đặc biệt, nơi lưu giữ dấu tích của vương quốc Phù Nam cổ đại từng phát triển rực rỡ từ thế kỷ I đến thế kỷ VII. Khu di tích Gò Tháp (Đồng Tháp): Quần thể di tích quốc gia đặc biệt bao gồm di tích khảo cổ Phù Nam, di tích lịch sử gắn liền với hai vị anh hùng dân tộc Đốc Binh Kiều và Thiên Hộ Dương thời chống Pháp. Di tích Lịch sử Rạch Gầm - Xoài Mút (Tiền Giang): Nơi diễn ra chiến thắng lẫy lừng của anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ vào năm 1785, đánh tan 5 vạn quân Xiêm xâm lược. Di tích Lịch sử Văn hóa Đền thờ Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá, là ngôi đình thờ Nguyễn Trung Trực sớm nhất và lớn nhất trong số chín ngôi đền thờ ông trên địa bàn tỉnh An Giang. Di tích Lịch sử Nhà tù Phú Quốc (Kiên Giang): Nơi từng giam giữ hàng vạn chiến sĩ cách mạng trong thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ, được mệnh danh là “địa ngục trần gian”. Di tích Lịch sử Nọc Nạng (Bạc Liêu): Gắn liền với sự kiện Đồng Nọc Nạng năm 1928, biểu tượng cho tinh thần đấu tranh bất khuất của nông dân Nam Bộ chống sự áp bức của cường hào, địa chủ. Di tích Bến Vàm Lũng - Đường Hồ Chí Minh trên biển (Cà Mau): Điểm tiếp nhận vũ khí quan trọng từ những “Con tàu Không số” tiếp tế cho chiến trường miền Nam. Di tích Lưu niệm Danh nhân & Văn hóa - Kiến trúc như: Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu (Bến Tre): Di tích quốc gia đặc biệt tôn vinh nhà thơ, thầy thuốc, nhà yêu nước Nguyễn Đình Chiểu. Nhà công tử Bạc Liêu (Bạc Liêu): Công trình kiến trúc Pháp cổ kính gắn liền với những câu chuyện giai thoại về cuộc sống xa hoa của dòng họ Trần Trinh. Chùa Xiêm Cán (Bạc Liêu) & Chùa Hang (Trà Vinh): Những công trình kiến trúc tôn giáo độc đáo mang đậm dấu ấn văn hóa Khmer Nam Bộ…
Bánh xèo Nam Bộ - Ảnh: Trương Vũ
Gắn bảo tồn với phát triển Du lịch Xanh & bền vững trong cộng đồng
Bảo tồn di sản văn hóa Đồng bằng sông Cửu Long là một bài toán cân bằng giữa việc giữ gìn hồn cốt xưa và thích ứng với nhịp sống hiện đại. Văn hóa nơi đây gắn liền với hệ sinh thái sông nước (văn minh sông nước), vừa đa dạng về dân tộc (Kinh, Khmer, Hoa, Chăm) vừa mang nét đặc trưng riêng biệt.
Để bảo tồn hiệu quả, cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, cộng đồng địa phương và các tổ chức văn hóa như: Truyền nghề và hỗ trợ nghệ nhân trong Đờn ca tài tử, nghệ thuật Sân khấu Dù kê, múa Rô-bam hay các điệu hò sông nước cần không gian biểu diễn thường xuyên. Tăng cường chế độ đãi ngộ cho nghệ nhân ưu tú để họ truyền dạy cho thế hệ trẻ. Giảng dạy ngoại khóa về âm nhạc truyền thống, lịch sử địa phương và ngành nghề thủ công cho học sinh từ cấp phổ thông.
Phát triển văn hóa gắn liền lợi ích kinh tế: Khi di sản tạo ra thu nhập cho người dân, họ sẽ chủ động bảo vệ nó. Vì vậy cần hỗ trợ sinh kế tại chỗ như: Duy trì Chợ nổi bằng cách tạo cơ chế ưu đãi giá, dịch vụ gom rác thải, hoặc kết hợp tour du lịch trải nghiệm nông sản địa phương trực tiếp trên ghe thuyền.
Họp chợ trên sông ở miền Tây Nam Bộ - Ảnh: Trương Vũ
Xây dựng ngân hàng dữ liệu số: Tư liệu hóa dạng 3D, thu âm, ghi hình chất lượng cao các công trình kiến trúc (chùa Khmer, nhà cổ Nam Bộ, di tích Óc Eo) và các bài bản cổ của Đờn ca tài tử. Ứng dụng trên các nền tảng mạng xã hội: Giúp du khách trong và ngoài nước dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu văn hóa ĐBSCL trên không gian mạng…
Mấu chốt là: Người dân địa phương phải là chủ thể của di sản. Khi cộng đồng sống được và tự hào về di sản của mình, văn hóa mới thực sự “sống” chứ không chỉ nằm trong bảo tàng. Văn hiến Đồng bằng sông Cửu Long là tổng thể những giá trị văn hóa, lịch sử và truyền thống được hình thành trong quá trình khai phá, sinh sống và phát triển của cư dân vùng châu thổ Cửu Long. Phát huy di sản văn hóa trong du lịch là hướng đi giúp các hộ gia đình tại Đồng bằng sông Cửu Long vừa nâng cao thu nhập, vừa giữ gìn nét đẹp truyền thống của vùng đất phương Nam. Các di sản văn hóa ĐBSCL có thể biến thành kinh tế hộ gia đình khi biết gắn bảo tồn với phát triển Du lịch Xanh & bền vững trong cộng đồng. Những giải pháp này góp phần gìn giữ bản sắc văn hiến Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời phát huy các giá trị văn hóa trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.
