PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG, LÃNG PHÍ, TIÊU CỰC: TỪ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC ĐẾN KIẾN TẠO MÔI TRƯỜNG PHÁT TRIỂN LIÊM CHÍNH

Tác giả bài viết: Đặng Vũ Cảnh Linh

Thứ sáu - 14/08/2026 04:52

Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 01/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về “tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới” tiếp tục khẳng định yêu cầu đặt công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng; đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, phòng, chống tham nhũng không chỉ là xử lý sai phạm đã xảy ra, mà còn là kiểm soát quyền lực, bảo vệ nguồn lực quốc gia, củng cố niềm tin của Nhân dân và tạo lập nền tảng chính trị - xã hội lành mạnh cho phát triển nhanh, bền vững.

1. Lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng và yêu cầu kiểm soát quyền lực trong bối cảnh mới

Điểm đáng chú ý của Nghị quyết 04-NQ/TW là tiếp tục khẳng định vai trò lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về tính cụ thể, tính thường xuyên và trách nhiệm trong tổ chức thực hiện. Nói cách khác, đây là sự kế thừa nhất quán quan điểm của Đảng, nhưng được phát triển sâu hơn ở yêu cầu biến sự lãnh đạo đó thành trách nhiệm cụ thể của từng cấp ủy, từng tổ chức đảng, từng cơ quan, đơn vị và người đứng đầu.

Trong giai đoạn trước, công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đã đạt nhiều kết quả rất quan trọng, tạo chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức và hành động của cả hệ thống chính trị, đồng thời hình thành nhiều kinh nghiệm quý trong phát hiện, xử lý và răn đe sai phạm. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển luôn vận động phức tạp; các vụ việc, lĩnh vực, phương thức và thủ đoạn vi phạm cũng thay đổi theo sự biến đổi của đời sống kinh tế - xã hội, nhất là trong các lĩnh vực có nguồn lực lớn, công nghệ mới, mô hình quản trị mới và quan hệ lợi ích ngày càng đan xen. Vì vậy, kinh nghiệm đấu tranh trong giai đoạn trước là rất quan trọng nhưng chưa đủ để ứng phó với những dạng thức tham nhũng, lãng phí, tiêu cực mới.

Sự lãnh đạo của Đảng trong giai đoạn mới cần tiếp tục được cụ thể hóa sâu hơn vào từng khâu của quá trình quản trị: từ xây dựng thể chế, tổ chức thực hiện, kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát đến xử lý vi phạm, thu hồi tài sản và khắc phục hậu quả. Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ là yêu cầu làm trong sạch bộ máy, mà còn là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng nhằm bảo vệ lợi ích công, củng cố kỷ luật, kỷ cương, khơi thông động lực tăng trưởng, bồi đắp niềm tin của Nhân dân và tạo nền tảng chính trị - xã hội lành mạnh cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Từ góc độ kiểm soát quyền lực, có một số khâu cần được đặc biệt chú ý. Trước hết là quá trình xây dựng chính sách. Lợi ích nhóm không chỉ xuất hiện khi chính sách được thực hiện, mà có thể nảy sinh ngay từ lúc thiết kế chính sách. Nếu một quy định được xây dựng theo hướng tạo lợi thế bất hợp lý cho một nhóm, một doanh nghiệp, một địa phương hay một ngành, hậu quả sẽ rất lớn và rất khó sửa.

Tiếp đó là khâu phân bổ và phân phối nguồn lực như đất đai, vốn đầu tư công, ngân sách, tài sản công, dự án, tín dụng ưu đãi, chính sách hỗ trợ. Đây là nơi quyền lực công gặp lợi ích kinh tế, rất dễ phát sinh cơ chế xin - cho, thân hữu, cục bộ, ưu ái không công bằng nếu thiếu minh bạch và cạnh tranh lành mạnh. Không chỉ quyết định nguồn lực cho ai, mà cả quá trình phân phối, tiếp cận và thụ hưởng nguồn lực cũng phải được kiểm soát chặt chẽ, để tránh tình trạng chính sách đúng nhưng thực hiện méo mó, nguồn lực công bị dẫn dắt vào lợi ích riêng.

Công tác cán bộ cũng là khâu then chốt. Chạy chức, chạy quyền, bổ nhiệm người nhà, người thân, người cùng nhóm lợi ích vào vị trí quan trọng có thể tạo ra những “mắt xích quyền lực” rất nguy hiểm. Một khi công tác cán bộ bị méo mó, các lĩnh vực khác cũng dễ bị chi phối. Bên cạnh đó, cần kiểm soát chặt chẽ quyền lực trong hoạt động thanh tra, kiểm tra, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và xử lý vi phạm hành chính, bởi đây là những khâu bảo vệ kỷ cương, pháp luật; nếu quyền lực ở các khâu này không được kiểm soát, có thể phát sinh tình trạng bỏ lọt sai phạm, xử lý không công bằng hoặc biến quyền kiểm tra thành công cụ gây khó dễ.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, các khâu có nhiều yếu tố kỹ thuật mới như dữ liệu, nền tảng công nghệ, định giá tài sản, tài chính, chứng khoán, ngân hàng, đấu thầu điện tử cũng cần được giám sát. Công nghệ có thể giúp minh bạch hơn, nhưng cũng có thể bị lợi dụng nếu thiếu kiểm toán dữ liệu, thiếu chuẩn trách nhiệm và thiếu năng lực giám sát độc lập.

2. Phát huy giám sát của Nhân dân, tránh “khoán trắng” trách nhiệm cho cơ quan chuyên trách

Nghị quyết 04-NQ/TW đề cao vai trò giám sát của Nhân dân. Muốn Nhân dân tham gia thực chất vào công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thì không thể chỉ dừng ở việc kêu gọi hay khuyến khích chung chung, mà phải tạo cơ chế, trao quyền, cung cấp công cụ và nâng cao năng lực giám sát cho người dân. Người dân chỉ có thể giám sát hiệu quả khi có thông tin đầy đủ, có kênh phản ánh an toàn, có thiết chế bảo vệ tiếng nói chính đáng và có khả năng theo dõi kết quả xử lý sau giám sát.

Trước hết, cần bảo đảm công khai, minh bạch thông tin, nhất là những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân như quy hoạch, đất đai, đầu tư công, ngân sách, chính sách hỗ trợ, tuyển dụng, bổ nhiệm, thủ tục hành chính và chất lượng dịch vụ công. Cùng với đó, cần thiết lập các kênh tiếp nhận phản ánh thuận tiện, an toàn và có trách nhiệm phản hồi rõ ràng. Một phản ánh của người dân phải được coi là một nguồn thông tin xã hội quan trọng, được tiếp nhận qua nhiều kênh, có thời hạn xử lý, có phản hồi, có bảo mật thông tin, có theo dõi kết quả và có cơ chế bảo vệ người phản ánh đúng.

Đồng thời, cần trao thêm công cụ và nâng cao năng lực giám sát cho Nhân dân; phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, các hội quần chúng, tổ chức nghề nghiệp và cộng đồng dân cư. Thông qua các thiết chế đại diện, tiếng nói của người dân có thể được tập hợp, sàng lọc, kiểm chứng và chuyển hóa thành kiến nghị giám sát có căn cứ. Đây là cách biến giám sát của Nhân dân từ phản ánh cá nhân thành năng lực xã hội có tổ chức.

Tuy nhiên, phát huy quyền giám sát của Nhân dân cũng phải đi đôi với bảo đảm kỷ cương pháp luật. Cần khuyến khích, bảo vệ người phản ánh đúng, tố cáo đúng, nhưng đồng thời phải ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng quyền giám sát, quyền tố cáo để vu khống, bôi nhọ, kích động, gây rối, trục lợi hoặc tạo sức ép không chính đáng đối với tổ chức, cá nhân. Có như vậy, giám sát của Nhân dân mới vừa mạnh mẽ, rộng rãi, vừa lành mạnh, có trách nhiệm và đúng pháp luật.

Cùng với giám sát của Nhân dân, cần tránh tình trạng “khoán trắng” trách nhiệm cho các cơ quan chuyên trách. Các cơ quan kiểm tra, thanh tra, điều tra, kiểm toán, nội chính có vai trò rất quan trọng, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị và xã hội. Nếu phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chỉ được hiểu là việc của các cơ quan chuyên trách thì chúng ta mới chủ yếu xử lý phần ngọn, phần đã bộc lộ thành vụ việc. Gốc của vấn đề nằm ở quản trị quyền lực, tổ chức thực thi công vụ, đạo đức công vụ, cơ chế phân bổ nguồn lực, trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền, người đứng đầu và sự tham gia giám sát của Nhân dân.

Để khắc phục tình trạng này, phải phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể: cấp ủy lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra; chính quyền tổ chức thực hiện và quản lý công vụ; người đứng đầu chịu trách nhiệm về kỷ luật, kỷ cương và môi trường liêm chính; cán bộ, đảng viên tự kiểm soát hành vi công vụ; Mặt trận Tổ quốc, báo chí, Nhân dân và các tổ chức xã hội tham gia giám sát, phản biện, phát hiện, kiến nghị xử lý sai phạm. Đồng thời, cần đưa kết quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực vào tiêu chí đánh giá tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị và người đứng đầu; yêu cầu mỗi cơ quan tự nhận diện rủi ro trong lĩnh vực mình quản lý, hoàn thiện kiểm soát nội bộ, công khai trách nhiệm, số hóa quy trình và phối hợp chặt chẽ với các cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử. Khi phòng, chống tham nhũng trở thành chuẩn mực vận hành thường xuyên của từng cơ quan, từng vị trí công vụ và toàn xã hội, thì mới khắc phục được tâm lý trông chờ, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm cho cơ quan chuyên trách.

3. Trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu và sức mạnh của tập thể

Trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Nêu gương không nên hiểu là những khẩu hiệu đạo đức chung chung, mà phải được thể hiện bằng hành vi quản trị cụ thể, có thể nhìn thấy và kiểm chứng được. Trước hết, người đứng đầu phải công khai, minh bạch trong các quyết định liên quan đến cán bộ, tài chính, tài sản công, dự án, ngân sách, phân bổ nguồn lực; đồng thời tự kiểm soát quyền lực của chính mình, không can thiệp trái quy định vào những khâu nhạy cảm, không tạo “sân sau”, không dung túng thân hữu, không để gia đình, người thân hoặc nhóm lợi ích lợi dụng vị trí của mình.

Người đứng đầu cũng phải dám chịu trách nhiệm. Không thể có tình trạng khi thành tích thì nhận về mình, khi sai phạm thì đổ cho cấp dưới hoặc quy trình. Trong quản trị công, trách nhiệm chính trị của người đứng đầu không chỉ là việc mình có trực tiếp vi phạm hay không, mà còn là việc mình có để hệ thống dưới quyền vận hành lỏng lẻo, thiếu kiểm soát, phát sinh sai phạm hay không.

Bên cạnh đó, người đứng đầu phải tạo môi trường để cấp dưới dám nói thật, dám góp ý, dám phản biện và dám báo cáo rủi ro. Một cơ quan mà cán bộ sợ nói thật thì rất dễ tích tụ sai phạm. Người đứng đầu liêm chính là người biết lắng nghe thông tin trái chiều, bảo vệ người làm đúng, khuyến khích phát hiện vấn đề từ sớm và không biến phê bình thành sự đe dọa.

Tuy nhiên, cũng không nên chỉ trông chờ vào phẩm chất cá nhân của người đứng đầu. Một người đứng đầu dù quyết liệt đến đâu cũng không thể làm thay cả hệ thống. Kể cả trong những cơ quan, đơn vị thực hiện chế độ thủ trưởng, vẫn phải xác định rõ những vấn đề cần bàn bạc, quyết định theo tập thể, nhất là công tác cán bộ, tài chính, tài sản công, đầu tư, mua sắm, phân bổ nguồn lực và xử lý các vấn đề nhạy cảm. Đó không phải là làm mờ trách nhiệm cá nhân, mà là cơ chế cần thiết để kiểm soát quyền lực, bảo đảm dân chủ, minh bạch và hạn chế nguy cơ lạm quyền.

Yếu tố quyết định nằm ở sự thống nhất giữa nhận thức, bản lĩnh, cơ chế trách nhiệm và sức mạnh của tập thể. Người đứng đầu phải nhận thức đúng rằng phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không làm cản trở phát triển, mà ngược lại, tạo môi trường lành mạnh cho phát triển. Vấn đề không phải là làm chậm hay làm nhanh, mà là làm đúng, làm minh bạch, làm có trách nhiệm. Khi bản lĩnh cá nhân được đặt trong tập thể đoàn kết, dân chủ và cơ chế trách nhiệm rõ ràng, công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực mới đi vào chiều sâu và bền vững.

4. Kết hợp phòng ngừa và xử lý, xây dựng văn hóa liêm chính trong phát triển

Một yêu cầu có ý nghĩa then chốt trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hiện nay là phải kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa và xử lý vi phạm. Tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ là những hành vi sai phạm cụ thể, mà còn phản ánh những bất cập trong thể chế, quản lý, tổ chức thực thi công vụ và kiểm soát quyền lực. Nếu chỉ tập trung xử lý, chúng ta dễ rơi vào thế chạy theo vụ việc; nhưng nếu chỉ nhấn mạnh phòng ngừa mà xử lý không nghiêm thì kỷ luật, kỷ cương sẽ bị suy giảm, tác dụng răn đe không còn.

Phòng ngừa phải bắt đầu từ hoàn thiện thể chế, minh bạch hóa quy trình, số hóa thủ tục, kiểm soát xung đột lợi ích, kiểm soát tài sản, thu nhập và xây dựng văn hóa liêm chính trong thực thi công vụ. Tuy nhiên, phòng ngừa chỉ có hiệu quả khi các quy định được thực hiện nghiêm, quyền lực được giám sát thường xuyên và trách nhiệm được xác định rõ đến từng khâu, từng vị trí. Một quy trình dù chặt chẽ đến đâu cũng có thể bị vô hiệu hóa nếu người thực hiện thiếu liêm chính, nếu cơ chế giám sát hình thức hoặc nếu trách nhiệm không được truy đến cùng.

Xử lý vi phạm có ý nghĩa xác lập ranh giới giữa công vụ và tư lợi, giữa sử dụng đúng quyền lực công và lợi dụng quyền lực công. Xử lý nghiêm không phải để tạo tâm lý sợ hãi trong bộ máy, mà để khẳng định rằng tài sản công, quyền lực công, nguồn lực công phải được sử dụng vì lợi ích chung. Đồng thời, xử lý cũng phải công tâm, khách quan, phân biệt rõ giữa sai phạm vì vụ lợi với sai sót trong quá trình đổi mới, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Có như vậy mới vừa giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương, vừa bảo vệ được cán bộ năng động, sáng tạo, dám chịu trách nhiệm.

Trong giai đoạn mới, hiệu quả phòng, chống tham nhũng không chỉ được đo bằng số vụ việc được phát hiện, xử lý, mà còn bằng khả năng làm cho sai phạm khó xảy ra hơn, khó che giấu hơn và khi xảy ra thì được xử lý nhanh hơn, công bằng hơn, triệt để hơn. Khi phòng ngừa hiệu quả đi cùng xử lý nghiêm minh, khi kiểm soát quyền lực gắn với bảo vệ người làm đúng, khi kỷ luật, kỷ cương đi liền với khuyến khích đổi mới, chúng ta mới từng bước tạo được trạng thái “không thể, không dám, không muốn, không cần” tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Có thể nói, thông điệp quan trọng nhất của Nghị quyết 04-NQ/TW là phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không phải là một chiến dịch nhất thời, mà là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài của toàn bộ hệ thống chính trị và Nhân dân, gắn với xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền, xây dựng nền quản trị quốc gia liêm chính, minh bạch và phát triển bền vững. Với cán bộ, đảng viên, quyền lực được giao là để phục vụ Nhân dân, phục vụ đất nước, không phải để mưu lợi cá nhân hay lợi ích nhóm. Với người đứng đầu, đó là trách nhiệm không thể né tránh. Với Nhân dân, đó là quyền và trách nhiệm giám sát để tự bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, bảo vệ lợi ích công và bảo vệ sự trong sạch của bộ máy.

Điểm sâu xa của Nghị quyết 04-NQ/TW là đặt liêm chính như một điều kiện của phát triển. Một đất nước muốn đi nhanh phải có nguồn lực; muốn đi xa phải có niềm tin; muốn phát triển bền vững phải có một nền quản trị trong sạch, minh bạch, vì dân. Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực vì vậy không chỉ là làm trong sạch bộ máy, mà còn là bảo vệ động lực phát triển, củng cố niềm tin của Nhân dân và mở đường cho khát vọng phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

(Tạp chí Truyền thống và Phát triển cho phép chia sẻ tin/bài của Tạp chí trên các trang mạng xã hội, đảm bảo dẫn tên tác giả, tên tạp chí và đường link)

Tags: Tạp chí Truyền thống và Phát triển, Đặng Vũ Cảnh Linh, phòng chống tham nhũng, môi trường liêm chính

CHÍNH SÁCH & CUỘC SỐNG

PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG, LÃNG PHÍ, TIÊU CỰC: TỪ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC ĐẾN KIẾN TẠO MÔI TRƯỜNG PHÁT TRIỂN LIÊM CHÍNH

PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG, LÃNG PHÍ, TIÊU CỰC: TỪ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC ĐẾN KIẾN TẠO MÔI TRƯỜNG PHÁT TRIỂN LIÊM CHÍNH

NGHỊ QUYẾT 57-NQ/TW: TỪ ĐỘT PHÁ TƯ DUY ĐẾN YÊU CẦU TẠO RA SẢN PHẨM PHÁT TRIỂN CỤ THỂ

HẠNH PHÚC CHO MỌI GIA ĐÌNH – TỪ GIÁ TRỊ VĂN HÓA ĐẾN MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN QUỐC GIA

TỪ KỶ NGUYÊN MỚI NHÌN LẠI 40 NĂM ĐỔI MỚI DƯỚI SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

NGHỊ QUYẾT 80-NQ/TW: SỨ MỆNH, TRÁCH NHIỆM LỊCH SỬ CỦA THANH THIẾU NIÊN VÀ SỰ CHUNG TAY TOÀN XÃ HỘI HƯỚNG ĐẾN XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG VĂN HOÁ TÍCH CỰC, NHÂN VĂN VÀ TIẾN BỘ