KẺ THƯỢNG – THỌ KỲ – THỌ NINH: BA TÊN GỌI, MỘT MẠCH NGUỒN VĂN HÓA
- Thứ bảy - 04/07/2026 07:19
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Có những vùng đất được nhớ đến bởi các yếu tố văn hóá vật thể, có những địa danh lại được khắc ghi trong ký ức của bao thế hệ bằng một giá trị vô hình, nhưng vẫn hiện hữu. Thọ Ninh là một miền như thế. Từ Kẻ Thượng đến Thọ Kỳ rồi Thọ Ninh, tên gọi có đổi thay nhưng mạch nguồn văn hoá vẫn liên diễn gần bốn thế kỷ.
Trước khi mang tên Thọ Ninh như ngày nay (xã Đức Minh, tỉnh Hà Tĩnh), Giáo xứ này đã từng có tên gọi khác: Thọ Kỳ. Xa hơn nữa, trong những trang sử truyền giáo của vùng Nghệ – Tĩnh – Bình thế kỷ XVII, nơi đây còn được biết đến với cái tên Kẻ Thượng. Ba cái tên nối tiếp nhau qua từng giai đoạn lịch sử, nhưng không phải ba vùng đất khác nhau. Đó là hành trình phát triển của cùng một cộng đồng đức tin, được hình thành, lớn lên và không ngừng sinh hoa kết trái bên dòng Sông La hiền hoà.
Những ngày này, Giáo xứ Thọ Ninh đang hân hoan trong Đại lễ mừng 350 năm đón nhận Tin Mừng (giáo điểm đầu tiên được ghi nhận trong sử liệu vào năm 1676) được gieo trên quê hương, đồng thời kỷ niệm 30 năm cung hiến Thánh đường và cử hành tuần Chầu Thánh thể trong Năm Thánh của giáo xứ.
Đây không chỉ là niềm vui của giáo xứ, mà còn là dịp để nhìn lại gần bốn thế kỷ hình thành và phát triển của một trong những cái nôi Công giáo lâu đời của miền Trung.
Kẻ Thượng – nơi hạt giống Tin Mừng được gieo
Muốn hiểu Thọ Ninh hôm nay, phải trở về với Kẻ Thượng của gần 400 năm trước.
Năm 1629, Cha Alexandre de Rhodes (thường được gọi là Cha Đắc Lộ, một trong những người có công lớn trong việc sáng tạo ra chữ Quốc ngữ) cùng các thừa sai Dòng Tên đã đem Tin Mừng đến vùng Nghệ – Tĩnh – Bình. Trong bối cảnh giao thông đường bộ còn hết sức khó khăn, những con sông chính là huyết mạch kết nối các làng mạc, chợ búa và khu dân cư. Vì thế, các ngài chọn cách ngược theo sông Lam, sông La để loan báo Tin Mừng. Đó không chỉ là một lựa chọn về địa lý, mà còn là một chiến lược truyền giáo đầy tầm nhìn.
Nằm bên tả ngạn sông La, gần Chợ Thượng – một trung tâm giao thương sầm uất thời bấy giờ – Kẻ Thượng nhanh chóng trở thành điểm hội tụ của cư dân từ nhiều nơi đến khai khẩn, buôn bán và lập nghiệp. Vùng đất ấy cũng thuộc không gian văn hóa La Sơn, nổi tiếng với truyền thống hiếu học và nhiều dòng họ khoa bảng. Và cũng từ nơi ấy, một cộng đoàn Kitô hữu đầu tiên dần được hình thành, trở thành chiếc nôi của Giáo hội địa phương sau này.
Gần nửa thế kỷ sau ngày Cha Đắc Lộ đặt chân đến miền Nghệ – Tĩnh, bút tích của cha Ferreyra năm 1676 đã ghi nhận Kẻ Thượng là một giáo điểm “đã có nhà thờ đàng hoàng”. Chỉ một dòng ghi chép ngắn ngủi nhưng đủ cho thấy cộng đoàn Kitô hữu nơi đây đã phát triển ổn định, có đời sống phụng vụ và tổ chức tương đối vững chắc.
Đó cũng là dấu mốc đầu tiên được lưu lại trong sử liệu, mở đầu cho hành trình 350 năm mà Giáo xứ Thọ Ninh đang hân hoan kỷ niệm hôm nay.
Thọ Kỳ – khi hạt giống trưởng sinh
Nếu Kẻ Thượng là nơi hạt giống Tin Mừng được gieo xuống, thì Thọ Kỳ chính là giai đoạn hạt giống ấy trưởng sinh.
Những lưu dân tìm đến lập nghiệp, những gia đình Công giáo quy tụ về sinh sống, đời sống kinh tế ngày càng phát triển, kéo theo sự lớn mạnh của cộng đoàn đức tin. Không phải ngẫu nhiên mà đến cuối thế kỷ XVIII, Thọ Kỳ được chọn làm trung tâm truyền giáo của cả một vùng rộng lớn.
Năm 1796, Đức cha La Mothe Hậu quyết định chuyển Tòa Giám mục Phó Địa phận Tây Đàng Ngoài từ Trang Đen về Thọ Kỳ. Quyết định ấy không chỉ phản ánh vị trí địa lý thuận lợi của Thọ Kỳ bên dòng sông La, mà còn cho thấy sự trưởng thành của cộng đoàn nơi đây.
Suốt gần nửa thế kỷ sau đó, Thọ Kỳ trở thành nơi cư trú và làm việc của nhiều Giám mục, thừa sai; là địa điểm đào tạo các thầy giảng và điều hành công cuộc truyền giáo tại miền Nghệ – Tĩnh – Bình. Từ một giáo điểm nhỏ, Thọ Kỳ đã trở thành một trong những trung tâm truyền giáo quan trọng của Giáo hội Việt Nam thời bấy giờ.
Nhưng như một thân cây lớn phải hứng chịu nhiều giông bão, chính trong thời kỳ ấy, Thọ Kỳ cũng bước vào những năm tháng thử thách khắc nghiệt nhất… Từ cuối thế kỷ XVIII sang thế kỷ XIX, cùng với nhiều cộng đoàn Công giáo trên khắp đất nước, Thọ Kỳ liên tiếp trải qua những cuộc bách hại dưới các triều đại phong kiến, mà đỉnh điểm là các cuộc tấn công của phong trào Văn Thân. Nhà thờ bị tàn phá, các thừa sai phải lánh ẩn, nhiều giáo dân buộc phải rời bỏ quê hương để bảo toàn tính mạng và gìn giữ đức tin.
Chính những thử thách ấy đã tôi luyện sức sống của cộng đoàn Thọ Kỳ. Bởi cũng như hạt lúa phải mục đi mới trổ sinh bông hạt, một cộng đoàn chỉ thật sự trưởng thành khi biết biến đau thương thành sức mạnh để tiếp tục vươn lên.
Thọ Ninh – khi cây đức tin kết thành hoa trái
Khoảng năm 1862, sau những biến động của thời kỳ Văn Thân dưới triều vua Tự Đức, địa danh Thọ Kỳ chính thức mang tên mới: Thọ Ninh.
Nếu Kẻ Thượng là hạt giống, Thọ Kỳ là thân cây lớn lên giữa những thử thách của lịch sử, thì Thọ Ninh hôm nay chính là mùa hoa trái của hành trình gần bốn thế kỷ ấy. Bao thế hệ cha ông đã gìn giữ đức tin bằng nước mắt, bằng sự hy sinh và lòng trung kiên. Từ mảnh đất này đã trổ sinh nhiều linh mục, tu sĩ, những con người âm thầm hiến dâng trọn cuộc đời mình cho Thiên Chúa và Giáo Hội.
Không nhiều giáo xứ có được một gia sản đức tin phong phú như Thọ Ninh. Theo thống kê của giáo xứ, đến nay nơi đây đã dâng hiến cho Giáo hội gần 300 linh mục và khoảng 300 tu sĩ nam nữ. Đó không chỉ là những con số đáng tự hào, mà còn là hoa trái của nhiều thế hệ sống đạo bền bỉ.
Riêng gia tộc nội ngoại của tôi cũng được Chúa thương ban gần 20 linh mục và khoảng chừng ấy tu sĩ. Nhắc đến điều ấy không phải để nói về một gia tộc, mà để thấy rằng hầu như gia đình nào ở Thọ Ninh cũng đã góp một phần rất nhỏ vào hành trình đức tin của quê hương. Những ơn gọi ấy là hoa trái của biết bao lời kinh, những hy sinh âm thầm và một truyền thống sống đạo được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Điều đáng mừng hơn cả là sau gần bốn thế kỷ, hạt giống Tin Mừng do Cha Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ) và các thừa sai Dòng Tên gieo xuống vẫn không ngừng sinh sôi trên chính mảnh đất này.
Kẻ Thượng đã lùi vào sử sách. Thọ Kỳ đã trở thành ký ức. Nhưng Thọ Ninh vẫn đang viết tiếp câu chuyện của mình bằng đời sống đức tin của mỗi người con hôm nay.
Ba cái tên đã đi qua lịch sử nhưng chưa bao giờ là ba vùng đất khác nhau. Bởi từ Kẻ Thượng, Thọ Kỳ đến Thọ Ninh, ba tên gọi khác nhau nhưng đó vẫn chỉ là một miền đức tin – nơi hạt giống Tin Mừng được gieo xuống, được gìn giữ bằng lòng trung kiên của các bậc tiền nhân và đang tiếp tục sinh hoa kết trái cho Giáo hội và quê hương hôm nay.
Là một người con của Thọ Ninh, tôi luôn cảm nhận được niềm tự hào ấy mỗi khi nhắc về quê hương mình. Hơn 30 năm trước, cậu bé 13 tuổi là tôi rời Thọ Ninh vào Sài Gòn trọ học và định cư ở đây cho đến bây giờ. Quê hương xa cách về địa lý, nhưng chưa bao giờ xa trong tâm thức. Mỗi lần có dịp trở về, nghe tiếng chuông nhà thờ ngân vang bên dòng sông La vẫn bình lặng chảy trước làng, tôi lại thấy mình như được trở về với nguồn cội.
Kẻ Thượng – Thọ Kỳ - Thọ Ninh. Tên gọi có thể thay đổi theo dòng lịch sử, nhưng đức tin thì không đổi. Đó chính là điều làm nên bản sắc của một miền quê đã mang ba cái tên, nhưng suốt gần bốn thế kỷ vẫn chỉ có một căn tính: một miền đức tin.
Những ngày này, Giáo xứ Thọ Ninh đang hân hoan trong Đại lễ mừng 350 năm đón nhận Tin Mừng (giáo điểm đầu tiên được ghi nhận trong sử liệu vào năm 1676) được gieo trên quê hương, đồng thời kỷ niệm 30 năm cung hiến Thánh đường và cử hành tuần Chầu Thánh thể trong Năm Thánh của giáo xứ.
Đây không chỉ là niềm vui của giáo xứ, mà còn là dịp để nhìn lại gần bốn thế kỷ hình thành và phát triển của một trong những cái nôi Công giáo lâu đời của miền Trung.
Kẻ Thượng – nơi hạt giống Tin Mừng được gieo
Muốn hiểu Thọ Ninh hôm nay, phải trở về với Kẻ Thượng của gần 400 năm trước.
Năm 1629, Cha Alexandre de Rhodes (thường được gọi là Cha Đắc Lộ, một trong những người có công lớn trong việc sáng tạo ra chữ Quốc ngữ) cùng các thừa sai Dòng Tên đã đem Tin Mừng đến vùng Nghệ – Tĩnh – Bình. Trong bối cảnh giao thông đường bộ còn hết sức khó khăn, những con sông chính là huyết mạch kết nối các làng mạc, chợ búa và khu dân cư. Vì thế, các ngài chọn cách ngược theo sông Lam, sông La để loan báo Tin Mừng. Đó không chỉ là một lựa chọn về địa lý, mà còn là một chiến lược truyền giáo đầy tầm nhìn.
Nằm bên tả ngạn sông La, gần Chợ Thượng – một trung tâm giao thương sầm uất thời bấy giờ – Kẻ Thượng nhanh chóng trở thành điểm hội tụ của cư dân từ nhiều nơi đến khai khẩn, buôn bán và lập nghiệp. Vùng đất ấy cũng thuộc không gian văn hóa La Sơn, nổi tiếng với truyền thống hiếu học và nhiều dòng họ khoa bảng. Và cũng từ nơi ấy, một cộng đoàn Kitô hữu đầu tiên dần được hình thành, trở thành chiếc nôi của Giáo hội địa phương sau này.
Gần nửa thế kỷ sau ngày Cha Đắc Lộ đặt chân đến miền Nghệ – Tĩnh, bút tích của cha Ferreyra năm 1676 đã ghi nhận Kẻ Thượng là một giáo điểm “đã có nhà thờ đàng hoàng”. Chỉ một dòng ghi chép ngắn ngủi nhưng đủ cho thấy cộng đoàn Kitô hữu nơi đây đã phát triển ổn định, có đời sống phụng vụ và tổ chức tương đối vững chắc.
Đó cũng là dấu mốc đầu tiên được lưu lại trong sử liệu, mở đầu cho hành trình 350 năm mà Giáo xứ Thọ Ninh đang hân hoan kỷ niệm hôm nay.
Thọ Kỳ – khi hạt giống trưởng sinh
Nếu Kẻ Thượng là nơi hạt giống Tin Mừng được gieo xuống, thì Thọ Kỳ chính là giai đoạn hạt giống ấy trưởng sinh.
Những lưu dân tìm đến lập nghiệp, những gia đình Công giáo quy tụ về sinh sống, đời sống kinh tế ngày càng phát triển, kéo theo sự lớn mạnh của cộng đoàn đức tin. Không phải ngẫu nhiên mà đến cuối thế kỷ XVIII, Thọ Kỳ được chọn làm trung tâm truyền giáo của cả một vùng rộng lớn.
Năm 1796, Đức cha La Mothe Hậu quyết định chuyển Tòa Giám mục Phó Địa phận Tây Đàng Ngoài từ Trang Đen về Thọ Kỳ. Quyết định ấy không chỉ phản ánh vị trí địa lý thuận lợi của Thọ Kỳ bên dòng sông La, mà còn cho thấy sự trưởng thành của cộng đoàn nơi đây.
Suốt gần nửa thế kỷ sau đó, Thọ Kỳ trở thành nơi cư trú và làm việc của nhiều Giám mục, thừa sai; là địa điểm đào tạo các thầy giảng và điều hành công cuộc truyền giáo tại miền Nghệ – Tĩnh – Bình. Từ một giáo điểm nhỏ, Thọ Kỳ đã trở thành một trong những trung tâm truyền giáo quan trọng của Giáo hội Việt Nam thời bấy giờ.
Nhưng như một thân cây lớn phải hứng chịu nhiều giông bão, chính trong thời kỳ ấy, Thọ Kỳ cũng bước vào những năm tháng thử thách khắc nghiệt nhất… Từ cuối thế kỷ XVIII sang thế kỷ XIX, cùng với nhiều cộng đoàn Công giáo trên khắp đất nước, Thọ Kỳ liên tiếp trải qua những cuộc bách hại dưới các triều đại phong kiến, mà đỉnh điểm là các cuộc tấn công của phong trào Văn Thân. Nhà thờ bị tàn phá, các thừa sai phải lánh ẩn, nhiều giáo dân buộc phải rời bỏ quê hương để bảo toàn tính mạng và gìn giữ đức tin.
Chính những thử thách ấy đã tôi luyện sức sống của cộng đoàn Thọ Kỳ. Bởi cũng như hạt lúa phải mục đi mới trổ sinh bông hạt, một cộng đoàn chỉ thật sự trưởng thành khi biết biến đau thương thành sức mạnh để tiếp tục vươn lên.
Nhà thờ Thọ Kỳ năm 1871, trước khi quân Văn Thân đánh phá Thọ Kỳ ngày 19/3/1874 - Ảnh: Page Giáo xứ Thọ Ninh
Thọ Ninh – khi cây đức tin kết thành hoa trái
Khoảng năm 1862, sau những biến động của thời kỳ Văn Thân dưới triều vua Tự Đức, địa danh Thọ Kỳ chính thức mang tên mới: Thọ Ninh.
Nếu Kẻ Thượng là hạt giống, Thọ Kỳ là thân cây lớn lên giữa những thử thách của lịch sử, thì Thọ Ninh hôm nay chính là mùa hoa trái của hành trình gần bốn thế kỷ ấy. Bao thế hệ cha ông đã gìn giữ đức tin bằng nước mắt, bằng sự hy sinh và lòng trung kiên. Từ mảnh đất này đã trổ sinh nhiều linh mục, tu sĩ, những con người âm thầm hiến dâng trọn cuộc đời mình cho Thiên Chúa và Giáo Hội.
Không nhiều giáo xứ có được một gia sản đức tin phong phú như Thọ Ninh. Theo thống kê của giáo xứ, đến nay nơi đây đã dâng hiến cho Giáo hội gần 300 linh mục và khoảng 300 tu sĩ nam nữ. Đó không chỉ là những con số đáng tự hào, mà còn là hoa trái của nhiều thế hệ sống đạo bền bỉ.
Riêng gia tộc nội ngoại của tôi cũng được Chúa thương ban gần 20 linh mục và khoảng chừng ấy tu sĩ. Nhắc đến điều ấy không phải để nói về một gia tộc, mà để thấy rằng hầu như gia đình nào ở Thọ Ninh cũng đã góp một phần rất nhỏ vào hành trình đức tin của quê hương. Những ơn gọi ấy là hoa trái của biết bao lời kinh, những hy sinh âm thầm và một truyền thống sống đạo được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Nhà Thờ Thọ Ninh (được chụp khoảng năm 1989 – 1991) - Ảnh: Page Giáo xứ Thọ Ninh
Điều đáng mừng hơn cả là sau gần bốn thế kỷ, hạt giống Tin Mừng do Cha Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ) và các thừa sai Dòng Tên gieo xuống vẫn không ngừng sinh sôi trên chính mảnh đất này.
Kẻ Thượng đã lùi vào sử sách. Thọ Kỳ đã trở thành ký ức. Nhưng Thọ Ninh vẫn đang viết tiếp câu chuyện của mình bằng đời sống đức tin của mỗi người con hôm nay.
Ba cái tên đã đi qua lịch sử nhưng chưa bao giờ là ba vùng đất khác nhau. Bởi từ Kẻ Thượng, Thọ Kỳ đến Thọ Ninh, ba tên gọi khác nhau nhưng đó vẫn chỉ là một miền đức tin – nơi hạt giống Tin Mừng được gieo xuống, được gìn giữ bằng lòng trung kiên của các bậc tiền nhân và đang tiếp tục sinh hoa kết trái cho Giáo hội và quê hương hôm nay.
Nhà Thờ mới của Giáo xứ Thọ Ninh, chụp năm 1997 - khi vừa xây xong - Ảnh: Trần Văn Tùy
Là một người con của Thọ Ninh, tôi luôn cảm nhận được niềm tự hào ấy mỗi khi nhắc về quê hương mình. Hơn 30 năm trước, cậu bé 13 tuổi là tôi rời Thọ Ninh vào Sài Gòn trọ học và định cư ở đây cho đến bây giờ. Quê hương xa cách về địa lý, nhưng chưa bao giờ xa trong tâm thức. Mỗi lần có dịp trở về, nghe tiếng chuông nhà thờ ngân vang bên dòng sông La vẫn bình lặng chảy trước làng, tôi lại thấy mình như được trở về với nguồn cội.
Kẻ Thượng – Thọ Kỳ - Thọ Ninh. Tên gọi có thể thay đổi theo dòng lịch sử, nhưng đức tin thì không đổi. Đó chính là điều làm nên bản sắc của một miền quê đã mang ba cái tên, nhưng suốt gần bốn thế kỷ vẫn chỉ có một căn tính: một miền đức tin.
Nhà thờ Giáo xứ Thọ Ninh hiện nay - Ảnh: page Giáo xứ Thọ Ninh
Thọ Ninh bên dòng sông La - Ảnh: cắt từ clip trên page Giáo xứ Thọ Ninh