Tháp Po Klong Garai – Bảo Tháp Chăm 800 năm tuổi đẹp nhất Việt Nam

Tọa lạc trên đồi Trầu của phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang – Tháp Chàm tỉnh Ninh Thuận, và cách trung tâm thành phố khoảng chừng 7km về hướng Tây Bắc. Tháp Po Klong Garai là tên gọi chung của một cụm tháp gồm ba đền tháp: tháp chính (kalan po) cao 20,5m; tháp cổng (Kalan Pabah mbang) cao khoảng 8,56m; tháp lửa (sang cuh yang apuer).

Ngôi tháp được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XII đầu thế kỷ XIII bởi vua Shihavaman (người Việt gọi là Chế Mân) để thờ vị vua Champa Po Klong Garai (Jaya Simhavarman) – người có nhiều công lao trong thời trị vị Champa – vùng Panduranga.

Quan sát tổng thể từ nhiều khía cạnh thì cụm tháp Po Klong Garai được xây dựng theo phong cách muộn (thế kỷ XII – XIV). Toàn bộ kiến trúc tháp được nằm trên đồi Trầu (cek hala) và xung quanh đồi này là vùng đất rộng có diện tích khoảng 10 hecta. Bằng kĩ thuật xây dựng và chất kết dính độc đáo, bí truyền, đến nay tháp Chăm vẫn còn mang trong mình nhiều điều bí ẩn mà con người hiện đại chưa khám phá được.

Cụ thể, ngôi tháp chính (Kalanpo) được xây dựng với nhiều tầng. Tầng trên là sự lập lại tầng dưới thu nhỏ, cho đến đỉnh là một trụ đá nhọn, biểu tượng là một Linga. Ở các góc tháp lên dần đều là các ụ vuông nhỏ, các góc có gắn tượng thú bằng đá và các hình ngọn lửa bằng gạch nung. Hiện diện trên các mặt tháp có nhiều tượng thờ như tượng Po Klong Garai, tượng thần Siva và các vị hộ pháp.

Theo hướng từ con đường chính từ dưới chân tháp đi lên qua ngôi tháp cổng. Ngôi tháp chính gồm một cửa chính ra vào quay về hướng Đông, trên cửa là mái vòm có 2 trụ đá lớn khắc chữ Chăm cổ. Bên trên cửa có phù điêu thần Siva có 6 tay đang uyển chuyển với những điệu múa thần bí. Ba cửa còn lại theo ba hướng Nam, Bắc, Tây là cửa giả có trụ ốp gạch lồi, lõm vào trong. Trên mỗi cửa giả có một tượng thần tư thế thiền.

Bên trong ngôi tháp chính theo hướng nhìn thẳng vào bên trái là tượng bò thần Nandin bằng đá, đầu hướng vào trong tháp. Tiếp tục đi thẳng vào trong chính giữa tháp là tượng thờ bán thân vua Po Klong Garai. Bên dưới tượng bán thân vua Po Klong Garai là một Yoni cạnh dài 1m47, cạnh ngang 0m94, trên Yoni là một Linga tròn, phía trên trụ là Linga.

Ngoài ra, ở phía sau tháp còn có một ngôi miếu nhỏ thờ một phiến đá. Phía trước tháp còn có nhiều bia đá, Linga ghi lại nhiều cuộc dâng cúng, sự kiện lịch sử cũng như tiến trình đấu tranh của người Chăm vùng Panduranga. Xung quanh tháp được bao quanh bằng một vòng thành và mở hướng ra vào cho tín đồ dâng cúng ở phía nam.

Nhìn chung, đền tháp chính trong cụm tháp Po Klong Garai là nơi thể hiện đầy đủ nghệ thuật thẩm mỹ theo phong cách muộn thời kỳ ấy.

Phía Nam giữa hai tháp trên là tháp thờ Thần Lửa, cao 9m31. Tháp có 3 cửa thông nhau 3 hướng Đông, Bắc và Nam, riêng phía Nam là cửa sổ. Chức năng tháp để các tu sĩ Bàlamôn, các thầy cúng bày các vật tế lễ và giữ ngọn lửa tế nên người Chăm gọi là Tháp Lửa. Điều đặc biệt là cấu trúc tháp xây mái theo kiểu hình mái nhà (hình giống mái nhà prông ở Tây Nguyên hoặc mái nhà hình thuyền như mặt trên trống đồng).

Ở phía sau tháp chính có 1 miếu thờ tượng Kút hoàng hậu, trong sử ghi tên là Tố Lý. Ở ngoài vòng thành phía Nam quần thể tháp có 1 trụ đá (Linga) cao 2m20. Cũng nằm ngoài vòng thành phía Đông Bắc quần thể tháp có 1 tảng đá bánh ú 3 mặt có chữ có khắc chữ Chăm cổ.

Bên cạnh những công trình đền tháp nguyên thủy này, khi xây dựng nhà trưng bày, sân khấu, tường thành bào quanh … ở chân đồi tháp ở phía đông người ta đã xâ thêm ngôi tháp cổng nhằm thay thế cho ngôi cổng cũ đã không còn đi lên được. Cổng tháp mới có hình lá nhĩ phình ra to tướng đứng trên hai cột chịu lực không cân xứng. Xét về mặt khoa học, phong thủy thì công trình này không hòa hợp với ba đền tháp nguyên thủy. Tuy nhiên, xét về mặt bảo vệ di tích thì nó đóng vai trò tương đối quan trọng để phục vụ cho khách du lịch.

Theo xây dựng theo mô phỏng ngọn núi Meru trong truyền thuyết của Ấn Độ gắn với tục thờ thần Siva và các vị vua thần Chăm. Từ xa, nhìn toàn cảnh kiến trúc cụm đền tháp Po Klong Garai là bức tranh thiên nhiên hoàn chỉnh. Đặc biệt, cụm đền tháp Po Klong Garai được xem là một cụm tháp hoàn mỹ đã đạt đến đỉnh cao rực rỡ trong nền nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Champa một thời vàng son ở Đông Nam Á.

Hằng năm vào ngày cuối tháng 6, ngày 1 tháng 7 tính theo lịch Chăm, (khoảng tháng 9, 10 Dương lịch). Tháp Po Klong Garai là nơi để đồng bào Chăm tại Ninh Thuận nói riêng và đồng bào trên dải Duyên hải miền Trung xum họp về tổ chức lễ hội Katê. Cùng diễn ra tại đền tháp Po Klong Garai, đồng bào Chăm còn tổ chức tại đền tháp Po Rome và Po Inư Nưgar một cách trang trọng.

Năm 1979, Bộ Văn hóa Thông tin (này là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch) đã xếp hạng đền tháp Po Klaong Garai là Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia. Đến cuối năm 2016 thì đền tháp Po KLong Garai đã trở thành Di tích Quốc gia đặc biệt.

Truyền thuyết về vua Po Klong Garai

Chuyện kể, ngày xưa ở Plei Chakling (làng Chăm Mỹ Nghiệp – huyện Ninh Phước ngày nay) có hai vợ chồng Ong Paxa và Muk Chakling, sinh sống với nhau nhiều năm mà vẫn chưa có con.

Một lần ra biển mò cua, bắt ốc. Ông bà thấy một cái nôi, bên trong có một bé gái đang trôi lênh đênh trên bọt nước biển. Thấy thế, hai vợ chồng bèn đem về nuôi và đặt tên là Karit. Chẳng mấy chóc, Karit lớn nhanh rồi trở thành thiếu nữ nết na, giỏi gian rất xinh đẹp làm bao nhà có con trai mong Karit để mắt tới.

Ngày nọ, Karit cùng cha vào rừng đón củi. Trời nóng nực làm hai cha con mệt lã, khát nước mà xung quanh chẳng có một suối nước hay ao, hồ nào. Đang lúc hoang mang thì Karit bỗng thấy một tảng đá có một hủng nước trong, mát rượi. Karit vội chạy đến và uống. Điều lạ là càng uống thì nươc càng tuôn ra, nhưng khi karik kêu cha chạy lại thì nước bỗng rút khô cạn.

Hai cha con trở về nhà, thời gian sau thì Karit thấy bụng mình to lên như đang mang thai. Và rồi sự thật là như thế. Sau khoảng thời gian hơn chín tháng thì Karit hạ sinh một câu con trai. Điều buồn là cậu con trai này vô cùng xấu xí và cực kỳ háu ăn, do vậy mà ông bà đặt trên cho cháu là Jatol.

Chưa chồng mà đã có con. Xã hội Chăm ngày ấy bao nhiêu phong tục nghiệt ngã với người đàn bà. Vì không chịu được lời ra tiếng vào của bà con xóm làng. Lại vì thương cha, thương mẹ và con không tội tình mà bị thiên hạ sỉ vả. Cho nên Karit đã âm thầm bỏ đi, để lại Jatol cho ông bà nuôi.

Ngày tháng hững hờ trôi qua, chẳng mấy chốc Jatol trở thành một thiếu niên khỏe mạnh. Nhưng mấy ai hiểu được, Jatol càng lớn thì thân hình càng xấu xí, xấu đến nổi không ai thèm chơi.

Mang nỗi buồn không cha, cô đơn mẹ và thân hình xấu là thế. Tưởng chừng đâu cuộc đời sẽ không lấy đi điều gì của cậu nữa. Ấy rồi chỉ vài tháng sau thì ông bà cũng ra đi vì tuổi già sức yếu. Để rồi từ chàng trai đơn thân tuổi phận, Jatol bắt đầu cho những ngày với cuộc sống bươm chãi với tinh thần tự lực tự cường.

Để đầu cuộc đời mình, Jatol kết thân người bạn là Po Klonchanh. Hai người rủ nhau đi buôn trầu, một công việc tiền không nhiều nhưng đầy lắm niềm vui.

Công việc hằng ngày vẫn diễn ra như thế, tuy nhiên vào một hôm trên đường về, Jatol thấy mệt nên nghỉ ở tảng đá bên đường. Po Klonchanh thấy vậy nên chạy về trước để nấu cơm rồi đem cơm ra cho bạn. Khi trở lại Po Klonchanh hoảng hốt khi thấy thấy có hai con rồng trắng đang vấn quanh và liếm mình Jatol. Po Klonchanh chạy đến thì hai con rồng biến mất. Jatol tỉnh dậy thì bỗng chốc trở thành một chàng trai khôi ngô, tuấn tú khác thường.

Sau sự việc ấy, chuyện của Jatol lan ra khắp miền và rồi đến tai vua Nuhol, người đang quản thủ vùng Iaru. Được thần báo mộng sắp tới sẽ có một thiên tài xuất chúng cai trị đất nước nên vua Nuhol cho vời Jatol đến để hỏi rõ thực hư. Jatol đến gặp vua Nuhol. Ngay lần đầu, vua Nuhol thấy Jatol và thấy đây là chàng trai mang chân mệnh đế vương. Để giữ Jatol lại, vua Nuhol đã gả công chúa Thakol cho Jatol.

Năm 1167, vua Xulika ở thành Balcri Bannơi bằng hà, anh em trong hoàng tộc chia bè, kết phái đấu đá nhau tranh giành vương quyền. Trong lúc rối ren về chính trị, quần thần hay tin sự xuất hiện kỳ lạ của Jatol, lại thêm điềm báo của thần nên cho người đi tìm hiểu.

Sau khi rõ sự việc, quẩn thần họi ý nhau rồi cho voi trắng (bạch trạng) đến vùng Iaru rước Jotol về. Được sự ủng hộ của quần thần và nhân dân, Jatol đem binh chấn chỉnh chính trị thành Balcri Bannơi. Khi mọi thứ ổn định, Jatol được tôn lên làm vua, xưng hiệu là Po Klong Garai và đóng đô ở Bal Hagâu.

Lúc bấy giờ, quân Khmer thường xuyên đánh phá, quấy nhiễu vùng Panduranggga, đích thân vua Po Klong Garai phải mang quân vào Panduranga dẹp loạn. Chỉ trong vòng vài tháng, với tài thao lược và mưu sự của mình, vua Po Klaong Garai đã đánh tan quân Chân Lạp, nhanh chóng khôi phục nền tự trị dân tộc Chăm. Cũng trong thời gian này, vua Po Klaong Garai dời đô đến vùng Panduranga và cai trị ở đây.

Trong thời gian trị vì xứ Panduranga, vua Po Klong Garai đã cho xây dựng nhiều công trình thủy lợi để phục vụ cho nông nghiệp, chấn chỉnh binh ngũ và chỉ cho dân tại đây nhiều ngành nghề để phát triển kinh tế. Ông đã cất công cho xây dựng các hệ thống đê đập thủy lợi sơ khai như: Đập Nha Trinh (Chakling, vùng Nha Hố, huyện Ninh Sơn), đập Sông Cấm ở phía Tây Phan Rang dẫn thủy nhập điền bằng mương Cái và mương Đực, giúp đời sống hưng thịnh, nông nghiệp phát triển, mùa màng bội thu. Những công trình thủy lợi đó còn sử dụng và lưu dấu đến ngày hôm nay.