Một số phong tục đón Tết Nguyên Đán của người Thái ở Nghệ An
- Thứ ba - 08/02/2022 22:23
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Khi nghiên cứu về phong tục, tập quán của người Thái, người ta đều nhận thấy sự nghèo nàn về số lượng của các lễ tiết trong chu kỳ một năm của họ. Theo lời kể của những người già ở nhiều địa phương thì xưa kia, người Thái không ăn Tết Nguyên đán như hiện nay, sau này họ mới ăn Tết này theo người Việt. Những tư liệu mà chúng tôi thu thập được khi nghiên cứu về người Thái ở Nghệ An cho thấy: cho đến trước những năm 1960 của thế kỷ trước, một số nhóm Thái ở huyện Tương Dương, Kỳ Sơn, nhất là nhóm Tày Khăng vẫn chưa có tập quán ăn Tết Nguyên đán như hiện nay, mà ngoài lễ cúng bản, cúng mường, hằng năm, họ vẫn chỉ duy trì tổ chức lễ cơm mới (khẩu mớ).
Hiện nay, Tết Nguyên đán cũng đã trở thành tết cổ truyền dân tộc của người Thái, giống như nhiều dân tộc trong cả nước. Tuy các phong tục, tập quán trong dịp tết ở mỗi ngành Thái, mỗi địa phương cũng có những khác biệt nhất định, song những nét đẹp trong ngày tết này ở người Thái vẫn toát lên bản sắc văn hóa riêng của họ. Bài viết này không nhằm trình bày đầy đủ, chính xác toàn bộ phong tục, tập quán trong Tết Nguyên đán của cả cộng đồng Thái cư trú ở khắp mọi miền đất nước, mà chỉ hy vọng cung cấp một số tư liệu ít ỏi liên quan đến những phong tục, tập quán truyền thống cũng như những yếu tố biến đổi của các phong tục, tập quán ấy trong dịp Tết Nguyên đán này ở họ mà thôi.
Cũng giống như nhiều dân tộc khác, đối với người Thái, thời khắc giao thừa là mốc đánh dấu năm cũ chuyển sang năm mới, nên ngày Mồng 1 là ngày quan trọng nhất, bởi đây là ngày mở đầu của năm mới. Để mong muốn trong năm gặp nhiều may mắn, công việc đồng áng thuận lợi, từ tinh mơ sáng Mồng 1, người Thái có tập quán ra bến nước rửa mặt rồi múc lấy một ống đầy mang về cho các thành viên trong gia đình rửa mặt để xua đi điều rủi, cầu may mắn trong năm mới.
Lễ cúng trưa ngày Mồng 1 cũng là lần cúng chính thức, quan trọng nhất. Tùy theo tập quán riêng của từng dòng họ, mà có thể dọn thành hai mâm hoặc ba mâm. Thông thường, người ta bày hai mâm: mâm cỗ chính để cúng dâng lễ vật cho tổ tiên, gọi là pan luông, thường dọn vào mâm mây, có chân đế, được lót lá dong gồm các lễ vật: vốc xôi ở giữa, xung quanh có 2 đĩa thịt, 2 đĩa lòng, 2 bát miến, 1 bát nước mắm, 1 bát nước lã, 2 đĩa nem, 2 đĩa bánh rán, 4 đĩa bánh chưng (2 đĩa bánh chưng trắng, 2 đĩa bánh chưng đen); các loại cá nướng, moọc, nạp bầy xếp lên trên phần xôi. Mâm cỗ dành để cúng bên ngoại gọi là pan lung ta, cũng đầy đủ các lễ vật trên, nhưng dọn vào mâm đồng hoặc nhôm, đặt ở vị trí phía trong. Việc dọn mâm, bầy cỗ đều được tiến hành tại gian có ma nhà và hoàn toàn do người vợ, con dâu, cháu dâu (nếu có) đảm nhiệm.
Riêng vợ, con dâu, cháu dâu phải diện những bộ áo váy mới, đeo vòng cổ, vòng tay, khuyên tai trực tiếp quạt xôi, bầy mâm cỗ. Khi các lễ vật đã bầy đủ trên mâm, người ta lấy lá dong phủ lên phía trên. Sau đó, vợ và tất cả con cháu trong nhà đứng vây xung quanh mâm cỗ chính cùng khiêng. Vừa khiêng, mọi người vừa đồng thanh hô hê, hê, hê rồi nâng lên dịch chuyển vài bước thì đặt xuống để nghỉ. Khi đặt xuống, mọi người lại đồng thanh hô “nghỉ ngơi chút đã” (văng ken nọi nứng).
Cứ như thế làm ba lần thì thôi. Khi đặt mâm cỗ xuống vị trí thứ ba cuối cùng, mọi người lại đồng thanh hô “đến nơi tốt lành rồi” (ma họt tị đi lẹo). Sau khi khiêng mâm chính đặt vào vị trí quy định phía dưới gần sát với bàn thờ/nơi thờ tổ tiên, người ta bê mâm cúng bên ngoại đến đặt bên trong, ngày sát mâm cỗ chính; đồng thời lấy thủ, khoanh cổ con lợn, 1 đùi trước, 1 đùi sau, mông con lợn bỏ vào mẹt, đặt thớt gỗ, dao phái dưới mâm chính. Tiếp đó, người ta mở một vò rượu cần nhỏ, trên đó có cắm 2 chiếc cần buộc sát vách cửa sổ ngang, gần mâm cỗ chính.
Sau khi các mâm cỗ bày xong, ông chủ nhà mặc trang phục truyền thống, đầu đội ngũ hoặc quấn khăn trịnh trọng cất lời bài cúng chính thức. Nội dung bài cúng này nhắc lại lai lịch, tổ tiên dòng họ, quá trình lịch sử di cư; số lượng thành viên, nam nữ; cúng bào với tổ tiên về công việc đồng áng, chăn nuôi… của gia đình, dòng họ của năm cũ. Sau đó, cúng mời các bậc tổ tiên hưởng thụ lễ vật đã được bày trên mâm (Lúc này thày cúng gỡ các lá dong phủ trên 2 mâm cỗ này đặt xuống sàn). Thông thường trên mâm cỗ có thứ gì thì thày cúng mời tổ tiên hưởng thụ thứ đó.
Bài cúng thường kéo dài hàng giờ đồng hồ mới dứt. Gia đình nào không biết cúng thì có thể nhờ người khác cúng giúp hoặc chỉ cần nêu lên nội dung chính cũng được. Khi cúng xong, tất cả con cháu trong nhà đứng thành hàng cúng lạy tạ tổ tiên năm lạy. Chủ nhà không được cùng ngồi ăn chung, mà phải vào ngồi một mình trong bếp. Trong khi đó, vợ con và các cháu là những người được ăn mâm cỗ trước. Người Thái gọi tục lệ này là “ngửi lễ” (tom pan).
Sau nghi thức tom pan của mâm cỗ nhà mình, người Thái có thể lên chơi chúc tết gia đình khác. Thường họ tổ chức thành từng tốp, lần lượt đến từng nhà chúc tết và cùng tham gia vào các trò chơi như khua luống (tung loỏng), kéo co, múa hát tập thể. Cũng như nhiều dân tộc khác, buổi sáng ngày mồng một, người Thái kiêng lên nhà người khác trong bản.
Tuy nhiên, việc kiêng cữ này không quá nặng nề. Tuy nhiên, những người khá giả đến xông nhà đầu tiên bao giờ cũng thích hơn. Người Thái cũng kiêng vứt lá dong, lạt, xương xẩu, thức ăn thừa xuống gầm sàn vì sợ những con ma không nơi nương tựa (phi hua cút hua đuổn) đến kiếm ăn quen dần rồi đòi ăn mãi. Họ cũng kiêng quét nhà vào ngày mồng một Tết, vì sợ mọi điều may mắn trong năm bay đi.
Người Thái có tập quán vào trưa mồng một Tết, tất cả những cặp vợ chồng trẻ (nhất là những cặp vợ chồng mới cưới được vài ba năm) mỗi cặp đều phải mang một mâm cơm gọi là “mâm cơm biếu” (Pan khẩu kháo pác) đến tạ ơn công lao của ông bà mối (pọ lạm/pọ xự). Mâm cơm thường có đủ các loại thịt, cá, bánh chưng trong ngày tết, nhất là rượu. Đến nơi, ông hoặc bà mối cúng khấn vài câu đại ý báo với tổ tiên để biết lòng hiếu thảo của con cháu trong ngày tết. Ngược lại, ông bà mối cũng phải có quà (bánh chưng, quần, áo hay ít tiền) mừng lại các cháu nhỏ, nhưng chỉ với tính chất gọi là. Tục biếu mâm cơm này thường được duy trì cho đến khi một trong hai ông bà mối vẫn còn sống. Còn khi hai ông bà đều đã qua đời thì coi như hoàn thành nghĩa vụ.
Ngày mồng hai là ngày dành cho các cặp cô dâu chú rể đi chúc tết biếu quà bố mẹ vợ (lung ta). Lễ vật mang đi gồm thịt lợn, bánh chưng, rượu, cá nướng, moọc, nạp. Nếu bố mẹ vợ ở cùng bản, thì con rể thường mang một mâm lễ đến biếu luôn trong chiều ngày mồng một. Khi bố mẹ vợ còn sống, tục biếu mâm cơm này được duy trì đều đặn, nhưng khi bố mẹ vợ đã quá già yếu, thì việc biếu không phải nhất thiết. Đến khi bố mẹ vợ đều đã khuất núi, thì con rể không phải đi biếu mâm cơm này nữa. Từ ngày mồng ba trở đi là thời gian dành cho những người cùng họ hàng, thông gia trong ngoài bản đi thăm thú nhau. Đây cũng là thời gian người ta thường tổ chức lễ cưới cho con cái.
Thời kỳ trước, Tết Nguyên đán của người Thái thường kéo dài đến hết ngày mồng sáu tháng Giêng, ngày bảy tháng Giêng là ngày khai hạ, mọi nhà đổ ra đồng cày bừa, bước vào mùa vụ sản xuất. Ở một số dòng họ Thái, sang tháng hai âm lịch, chọn được ngày lành, tháng tốt, họ thường tổ chức họp họ, gọi là nhòm họ hay còn gọi la lốp tết. Trong dịp này, ngoài điểm lại tình hình các mặt trong dòng họ, người ta thường bàn bạc đến các công việc chung của dòng họ trong năm mới; đồng thời dàn xếp, giải quyết các xích mích (nếu có) giữa các thành viên trong dòng họ.
Sinh hoạt cộng đồng và các trò chơi trong dịp tết
Trước kia, trong dịp tết Nguyên đán (và cả trong cúng bản, cúng mường), người Thái thường diễn ra nhiều sinh hoạt mang tính cộng đồng và các trò chơi dân gian lôi cuốn nhiều người tham gia.
Có thể kể tới một số sinh hoạt và trò chơi phổ biến sau đây:
- Một trong những sinh hoạt văn nghệ phổ biến trong dịp Tết Nguyên đán ở vùng người Thái là hát đối đáp (khắp báo xao) của thanh niên nam nữ. Ngày nay, hình thức hát tập thể này không còn phổ biến nữa. - Khua luống (tung loỏng) là trò chơi mang tính tập thể, gồm 6 hoặc 8 chị em phụ nữ tham gia. Người ta chia thành 2 phía đứng đối diện nhau, dùng chày nện và gõ vào 2 thành máng giã gạo, tạo ra âm thanh sôi động theo nhịp. Ít nhất có 3 giai điệu khác nhau như điệu chọi gà (tó cáy), xuôi dòng (long nặm), trèo cầu thang (khửn đay).
- Tung còn (Tót/vít con): Theo tập quán truyền thống, tung còn chỉ dành cho những nam thanh, nữ tú chưa vợ chưa chồng và trẻ em tham gia. Tuy nhiên, khoảng hơn 10 năm trở lại đây, tung còn được nhiều địa phương đưa trò chơi này thành một môn thể thao trong các dịp lễ hội chung. Do không phân biệt nam, nữ, nên tung còn luôn thu hút được nhiều người tham gia. Địa điểm tung còn thường được tổ chức tại một bãi đất bằng cạnh bản hoặc tại một thửa ruộng bằng phẳng, rộng nhất trong bản.
Ở một số địa phương, khi chơi thì chia thành hai bên nam nữ, đứng đối diện nhau cách nhau khoảng từ 15-20m trở lên. Người bên này tung, người bên kia bắt. Có quả tung để bắt bình thường, nhưng có quả tung mà bắt được thì có phần thưởng như nhẫn, khăn mùi soa, vòng tay, vòng cổ…Tuy nhiên, gọi là quà tặng, nhưng không phải tặng thật, mà chỉ được coi như vật làm tin, ngỏ ý làm quen để tối đến sẽ gặp lại nhau để cùng tìm hiểu, tâm sự và trả lại kỷ vật đó.
Hiện nay, cách chơi phổ biến là chia thành hai bên, bên nào cũng có già trẻ, gái trai. Ở giữa, người ta trồng một cây tre cao, trên đó buộc một chiếc vòng tre hình tròn có dán giấy màu đỏ. Người nào tung quả còn trúng vào điểm giữa làm thủng tờ giấy màu, thì được thưởng quà, bánh. Tung còn là một trong những trò chơi thể hiện nét văn hóa của người Thái, bởi ngoài có tác dụng rèn luyện sức khỏe, tính dẻo dai, nhu câu vui chơi giải trí, trò chơi này còn là cầu nối của tình yêu nam nữ.
- Đánh đáo (Tó má lẹ): Trước kia, tó má lẹ cũng là trò chơi dân gian phổ biến ở hầu khắp các bản người Thái, nhất là người Thái vùng Tây Bắc.Trò chơi này thường được tổ chức tại một bãi đất rộng vừa phải trong bản hay tại mặt sân đầu hồi nhà, với sự tham gia của nam nữ thanh niên và trung niên, trong đó nữ thường thích tham gia trò chơi này nhiều hơn nam giới. Hiện nay, trong dịp Tết Nguyên đán, ở nhiều địa phương người Thái, trò chơi này hầu như không còn được duy trì. Đây là trò chơi khá độc đáo, thể hiện sắc thái văn hóa của người Thái nói chung, cần được khuyến khích, bảo tồn, giữ gìn và phát huy.
- Chơi quay (tó má xáng/kháng): Chơi quay là một trong những trò chơi dân gian phổ biến nhất của trẻ em người Thái. Có thể nói, trong suốt quãng thời gian thơ ấu của bất cứ đứa trẻ em nam nào cũng gắn liền với trò chơi này. Hiện nay, bên cạnh một số địa phương vẫn duy trì trò chơi này, thì ở nhiều địa phương, trò chơi này không còn phổ biến nữa, thậm chí có nguy cơ mai một. Chơi quay thường diễn ra tại các mảnh đất bằng trước nhà, các bãi đất trong hay ngoài bản trong các buổi chăn trâu, thậm chí chơi ngay dưới gầm sàn. Do ít mưa và mát mẻ, nên mùa đông, nhất là giáp tết là thời gian trẻ em chơi quay nhiều nhất. Thường chỉ có trẻ em nam chơi trò này.
Ngoài ra, trước đây trong dịp Tết Nguyên đán của người Thái cũng còn phổ biến trò chơi cầu lông gà (tót khôn cáy), kéo co như một số tộc người khác. Đôi điều nhận xét - Tết Nguyên đán của người Thái là một phức hợp của các yếu tố văn hóa (tín ngưỡng, múa, nhạc, ẩm thực…), phản ánh đậm nét sắc thái văn hóa tộc người. Hiện nay, bên cạnh những yếu tố còn được duy trì, ở nhiều địa phương, các yếu tố phong tục, tập quán truyền thống ngày càng mai một, thay vào đó là các yếu tố văn hóa mới.
- Ngoài mang đậm tính đạo lý hướng về tổ tiên, nguồn cội, Tết Nguyên đán ở người Thái cũng phản ánh những sinh hoạt mang tính cộng đồng, thể hiện ở sinh hoạt văn nghệ truyền thống và các trò dân gian. - Như vậy, ngoài thỏa mãn nhu cầu vật chất, tết Nguyên đán ở người Thái cũng thỏa mãn nhu cầu tinh thần, vui chơi giải trí và cả nhu cầu tâm linh.
Nguồn tin: Tạp chí Truyền thống và Phát triển